De Middellandse Zee herbergt duizenden levensvormen, waarvan een aantal bedreigd is. Hier is een selectie van 10 soorten, onder de meest iconische van de grote blauwe zee, die beschermende maatregelen vereisen voor hun behoud. Het is onmogelijk om ze allemaal te noemen, daarom worden de walvisachtigen, die ook veel gevaren ondervinden, niet vermeld.
1- De bruine zeebrasem
Een andere emblematische soort om naast de posidonia te plaatsen: de zeebrasem. Meer specifiek de bruine zeebrasem, de grootste sedentair levende vis in onze Middellandse Zee. Tot 1,40 m lang, voor een zeer bescheiden grootte van 2 cm bij de geboorte! Met zijn massieve kop, prominente ogen en dikke lippen is het gemakkelijk te herkennen. Maar behalve in reservaten (waaronder Port-Cros), is het veel moeilijker om het van dichtbij te bewonderen omdat het dier, hoewel nieuwsgierig, op afstand blijft. Een atavisme dat het gevolg is van een sterke druk door onderwaterjacht. Voordat het verboden werd, veroorzaakte deze praktijk zoveel schade dat de zeebrasem een bedreigde soort werd. Gelukkig hebben de opeenvolgende moratoria in Frankrijk over zijn visserij (om de vijf jaar verlengd) de soort ten goede gekomen. De regelmatige tellingen tonen het aan: er is een volwassen populatie aanwezig. Kleine individuen worden ook regelmatig waargenomen. Een positief punt, aangezien deze perciforme een protogyne hermafrodiet is. Dat wil zeggen, een vrouwelijke vis aan het begin van zijn leven die mannelijk wordt naarmate hij ouder wordt.Beschermd sinds: 1988 in Corsica en 1993 aan de continentale kust, door moratorium (prefecturaal besluit).Conservatiestatus: aanwezig in gebieden beschermd tegen menselijke predatie. Buiten deze gebieden worden jonge zeebrasems weer waargenomen sinds de jaren ’90, maar de soort blijft discreet vanwege stroperij.
2- De grote zeekreeft
De gewoonten van de grote zeekreeft, een neef van de langoest, zijn nog weinig bekend. Een dier met een gedrongen lichaam en een ruige, roodachtige carrosserie, dat houdt van rotsachtige habitats. Mits ze vol zitten met spelonken om zich in te verbergen. Vanuit zijn schuilplaats gaat het op zoek naar zijn favoriete prooien, die de vorm aannemen van kleine ongewervelde dieren. Een jacht die voornamelijk ‘s nachts plaatsvindt. Overdag hangt het dier liever ondersteboven, dat wil zeggen onder een overhang of aan het plafond van een holte. Deze kreeft, gewild om zijn delicate vlees en zonder verdediging behalve zijn discretie, was het onderwerp van intensieve visserij die bijna tot zijn verdwijning in onze kustwateren leidde (de Corsicaanse zone uitgezonderd). Na een kwart eeuw bescherming is een (lichte) terugkomst van zijn bevolking waargenomen.Beschermd sinds: eind 1992 door een ministerieel besluit.Conservatiestatus: altijd bedreigde soort (stroperij) en zelden waargenomen.
3- De korhoen
Het is de nieuwste toevoeging aan de groep sinds zijn bescherming pas dateert van 2014. De korhoen, net als zijn neven de meager en de ombrine, heeft een compacte ovale vorm. Deze vis behoort tot de Sciaenidae, van het Griekse scia of schaduw. Maar we weten niet of onze voorouders hem zo noemden vanwege zijn voorkeur voor donkere plaatsen of de donkere tint van zijn huid. Het lijkt erop dat, net als bij de bruine zeebrasem, onderwaterjacht de oorzaak is van zijn zeldzaamheid. In ieder geval is het duidelijk dat, net als Epinephelus marginatus, deze mooie vis redelijk gemakkelijk waarneembaar is in beschermde mariene gebieden. Terwijl hij buiten de reservaten ook veel schuchterder en discreter wordt.Beschermd sinds: januari 2014 dankzij een moratorium dat van toepassing is op de recreatieve visserij en onderwaterjacht.Conservatiestatus: kwetsbare soort (stroperij), afname van observaties buiten de beschermde zones.
4- Het rode koraal
Het gebruik van ‘het bloed van Neptunus’, vooral in de juwelenindustrie, gaat terug tot de Griekse oudheid. Net als de posidonia groeit ‘de stenen boom’, een andere bijnaam, zeer langzaam. Inderdaad, de poliepen (van witte kleur) vergroten hun skelet of stam (van rode kleur) slechts enkele millimeters per jaar. Wat betreft de diameter van de takken, de jaarlijkse groei bedraagt niet meer dan een millimeter. Dus om door het maskerglas rood koraal te observeren dat enkele cm groot is, komt overeen met het observeren van een kolonie die tientallen jaren oud is. Geconfronteerd met commerciële exploitatie van zijn voorraden, moet deze erfgoedbron worden beschermd om zich te kunnen regenereren.Beschermd sinds: soort waarvan het oogsten gereguleerd is (visserij alleen voorbehouden aan professionals). Op sommige zones is ook de diepte van dit oogsten gereguleerd (inzameling verboden tussen 0 en -50 m).Conservatiestatus : overgeëxploiteerd vanwege zijn commerciële waarde, wordt groot rood koraal (skelet van 10 cm of meer) alleen zelden aangetroffen op minder dan 50 m diepte.(hoofdbeeld – © Nicolas Barraqué)
5- De grote parel
Dit is de grootste weekdier van de Middellandse Zee, endemisch voor de grote blauwe zee. Dit soort gigantische mossel is een organisme dat zeewater filtert om voedsel te verkrijgen (levende planktonische deeltjes of organisch materiaal). De grote parel zag zijn populatie afnemen door twee factoren, die weliswaar verschillend zijn, maar beide het gevolg van menselijk handelen: de eerste is dat deze tweekleppige zich vasthecht aan posidonia-bedden, waarvan de duidelijke afname mechanisch leidde tot de verzwakking en verdwijning van een aanzienlijk percentage van zijn populatie.
De tweede oorzaak is te wijten aan intense menselijke verzameling, die destijds heeft bijgedragen aan de decimering van deze schelp.Beschermd sinds: 1992 door een besluit dat zijn vernietiging of ontworteling verbiedt.Conservatiestatus: hoewel zijn populatie aanzienlijk is afgenomen, hebben de genomen beschermingsmaatregelen geleid tot een (langzame) begin van herkolonisatie van zijn biotopen.
6- De monniksrob
De jongere generatie zou verrast kunnen zijn te horen dat er in een niet zo ver verleden (in de jaren ’40 tot ’60) monniksrobben in de Franse Middellandse Zee leefden, met name in de calanques van Marseille en langs de Corsicaanse kust. Uitgeroeid door de mens (door vissers met name, waarmee de rob in competitie was, omdat het dier hun netten niet schuwde), maakt deze amfibische carnivoor nu deel uit van de tien meest bedreigde soorten ter wereld. Ondanks een mogelijk probleem van inteelt lijkt er enige hoop te zijn. Dankzij beschermingsinspanningen is er een lichte toename geweest van zijn populatie. Hun waarneming gebeurt aan de oostelijke kant van de Middellandse Zee, waar de laatste vertegenwoordigers van de soort zich hebben teruggetrokken.Beschermd sinds: 1975, als kritiek bedreigd geclassificeerd in 1996.Conservatiestatus : in gevaar, vermeld op de rode lijst van bedreigde soorten.
7- De diadeem egel
De oorsprong van zijn wetenschappelijke naam – Centro-stephanus voor doornkroon, longispinus voor lange stekels – kenmerkt deze zee-egel perfect. Zijn skelet lijkt klein vergeleken met de lengte van zijn stekels. Vanwege hun grootte en fijnheid zijn zijn doorns extreem beweeglijk (en hun prik pijnlijk). De diadeem egel wordt ‘van de Middellandse Zee’ genoemd omdat hij nauwe verwanten heeft die in tropische omstandigheden leven (Caribisch gebied, Rode Zee…). Deze echinoderm is sciaphiel, dat wil zeggen dat hij een te sterke lichtintensiteit vermijdt. De bescherming van deze soort is niet het gevolg van intensieve visserij, maar omdat hij weinig vertegenwoordigd is in de Middellandse Zee.Beschermd sinds: november 1992, door een besluit dat op het gehele nationale grondgebied van toepassing is.Conservatiestatus: zeldzame en beschermde soort vanwege zijn lage voortplantingssnelheid.
8- De mobula rog
Een donkere rug, een witte buik, twee hoornachtige uitsteeksels aan weerszijden van zijn hoofd en een lange staart… Voor iemand zonder ervaring is het begrijpelijk om de mediterrane duivelrog (bijnaam voor de mobula rog) te verwarren met de beroemde mantarog. Vooral omdat de mediterrane soort, de grootste van zijn soort, een spanwijdte van 5 meter kan bereiken. Deze verwarring is echter niet mogelijk omdat de gracieuze manta niet (voorlopig?) in de grote blauw zwemt, het water waarschijnlijk te koud vindend. Als de mediterrane mobularog bedreigd is, is dat vanwege zijn zeldzaamheid. Deze pelagische soort heeft inderdaad een lage voortplantingssnelheid, omdat de worpen van nakomelingen beperkt zijn.Beschermd sinds: 2011 (de inwerkingtredingsdatum van de bijlage bij het Verdrag van Barcelona, herzien in 2009).Conservatiestatus : in gevaar (vermeld op de rode lijst van bedreigde soorten).
9- De posidonia
En nee! In tegenstelling tot wat men zou denken, is de posidonia geen alg. Posidonia oceanica is eigenlijk een bloeiende plant… verwant aan de iris. Haar rol is van vitaal belang in de Middellandse Zee omdat de posidonia verschillende functies vervult. Ten eerste als kraamkamer, door eieren en larven te verbergen in haar haarachtige structuur. Als bescherming en voedselbron vervolgens, omdat een groot aantal jonge vissen en ongewervelden schuilen en groeien onder haar lange groene bladeren. Tot slot vervult ze verschillende ecologische functies: verankering van de bodem, zuurstofproductie, filtering van water en bescherming van de kust (barrière tegen deining en erosie). De posidonia-velden vertegenwoordigen dus echte levens-oases. Als hun gebied vermindert, is dat de schuld van de mens. De verstedelijking van de kust, het lozen van troebel afvalwater (waardoor de posidonia het licht verliest dat ze nodig heeft) en, in mindere mate, het ankeren van schepen, zijn de grote schuldigen van haar vernietiging. Vanwege de zeer trage aangroei (een meter per eeuw), is de enige remedie om haar te herstellen via transplantatie.Beschermd sinds: 1988 door ministerieel besluit.Conservatiestatus: afnemend, het totale oppervlak van de velden neemt af door vervuiling en/of verstedelijking.
10- De schildpadden
Bij de leden van de familie Cheloniidae (waaronder de groene en de Caretta-caretta schildpad), ontleent het schild zijn stevigheid aan zijn verbeende structuur (hoornplaten). In het geval van de lederschildpad komt de weerstand van het schild niet voort uit de aanwezigheid van schubben, maar uit de dikte van zijn huid (leer). Wat de aard ook is, hun schild biedt geen enkele bescherming voor deze drie soorten die in de Middellandse Zee leven, ze zijn allemaal bedreigd. De oorzaken zijn inmiddels goed bekend (en zijn trouwens niet specifiek voor de Middellandse Zee). Ten eerste worden hun nestplaatsen bedreigd door de verstedelijking van de kust, in het bijzonder voor de groene schildpad, bekend om te komen leggen op de Italiaanse, Corsicaanse, Griekse en Turkse stranden. Vervolgens maakt hun migratoire levensstijl hen vatbaar voor het gevangen worden door welk vistuig dan ook (net, beuglijn). Tot slot leidt het inslikken van plastic, dat gemakkelijk met een kwal – een van zijn prooien – kan worden verward, tot de dood van het dier door darmverstopping…Beschermd sinds: 1979 (groene schildpad), 1991 (Caretta-caretta schildpad) en 2008 (lederschildpad).Conservatiestatus : opgenomen op de rode lijst van reptielen in Europees Frankrijk.
Dit artikel is uitgesneden van de speciale editie over de Middellandse Zee uitgebracht in 2018.