Vaak verward met andere schorpioenvissen, de chapon (Scorpaena scrofa) ook wel grote rode schorpioenvis genoemd, is een soort in het Middellandse Zeegebied die goed bekend is bij duikers. Zijn naam gegeven door de oude Romeinen komt van zijn giftige stekels die vergelijkbaar zijn met schorpioensteken.
- Een massieve schorpioenvis: gekenmerkt door zijn gedrongen lichaam en massieve kop, is de chapon de grootste schorpioenvis in het Middellandse Zeegebied met een maximale lengte van 50 cm en een gewicht tot 3 kilo.
- Giftig, pas op : de chapon heeft harde stekelstralen die bestaan uit gifklieren aanwezig op al zijn vinnen. Hij gebruikt deze stekels echter uitsluitend ter verdediging. De werkzame stof van zijn gif, zeer pijnlijk, kan gelukkig geneutraliseerd worden door een warmtebron van minimaal 50°C omdat het thermolabiel is bij schorpioenvissen.
- Geïncamoufleerd tussen de rotsen : zijn gemarmerde rode kleur biedt hem een ideale camouflage binnen de met algen bedekte rotsachtige bodems en de koraligeen-zones. De chapon kan ook worden aangetroffen op zandige of zand- en slibbodems, hij blijft dan het grootste deel van de tijd onbeweeglijk en richt zijn stekels op bij potentieel gevaar. De juvenielen kleiner dan 25 cm worden vaak gevonden in de grasvelden.
-
Nachtelijke rover op de loer : onbeweeglijk wacht de chapon ‘s nachts of in de schemering de komst van benthische organismen zoals kreeftachtigen of kleine vissen en weekdieren af. Zodra deze dichtbij genoeg zijn, zuigt zijn protraactieze mond zijn prooien op.
Oog in oog met een chapon. © Nicolas Barraqué - Een teruggetrokken leven : de chapon leeft een groot deel van zijn bestaan in solitaire afzondering. De juvenielen ontwikkelen zich in ondiep water, om vervolgens een sedentair en territoriaal leven op grotere diepte te leiden.
- Een gerafelde schorpioenvis : boven zijn ogen, onder zijn onderkaak en op zijn neusgaten bevinden zich huidresten die variëren van rood, oranje, roze tot geel, wat bijdraagt aan zijn mimiek. Een kenmerkende zwarte vlek is ook zichtbaar in het midden van de rugvin.
- Een kwetsbare legtijd : de chapon is een gonochorische soort (gescheiden geslachten), die ‘s nachts paart tussen het einde van de lente en de zomer om zijn eieren zo goed mogelijk tegen roofdieren te beschermen. Zijn eieren zijn pelagisch, samengebundeld in een slijmvlies, en de larven ontwikkelen zich in open water. Mannelijke exemplaren bereiken hun geslachtsrijpheid sneller dan de vrouwtjes.
- Een betere levensduur voor de vrouwtjes : de vrouwelijke exemplaren, die groter zijn dan de mannelijke, hebben ook een langere levensduur (tot 25 jaar, tegen 12 jaar voor de mannelijke exemplaren).
- Diversiteit van het geslacht : de grote rode schorpioenvis behoort tot het geslacht Scopaena dat meer dan 60 beschreven soorten omvat tot nu toe, waaronder 6 in de Middellandse Zee.
- Een soort in verval : de chapon is een kwetsbare soort door de speervisserij in het Middellandse Zeegebied, waar zijn vangst weinig restricties kent. Desalniettemin staat hij op de rode lijst van zowel de wereld als Europa van de IUCN onder ‘minst zorgwekkend’. Een in 2015 uitgevoerde studie wijst op een afname in massa en lichaamslengte van de soort in de afgelopen 50 jaar.
Waar hem ontmoeten? De chapon is aanwezig in de Middellandse Zee, met name in Frankrijk, en in de Atlantische Oceaan aan de Spaanse kust, de Canarische Eilanden, Kaapverdië en de Azoren tussen 20 en 200 meter diepte. Hij is weinig schuw en laat zich gemakkelijk benaderen door duikers.
Lisa Ferré