Gombessa Expeditie’s: vuur onder de zee

Midden in de pandemie zette Laurent Ballesta en zijn team koers naar de Eolische eilanden. Ze besteedden enkele weken aan duiken in een onderwaterwereld gedomineerd door vulkanische activiteit, waar tussen lavastromen en zuurstijgingen het zeeleven standhoudt. Hij keert voor ons terug naar een buitengewone expeditie.

Middellandse Zee: de verborgen kant van vulkanen / Volledige versie 52 min.

De nacht is mooi, de zee ook. Echter, het water is koud ondanks een vroege lente. Dat is de paradox van de zee, grillig en onrustig, maar traag als het gaat om de seizoenen te volgen. De Victoria glijdt langzaam naar het zuiden. Voor een keer ben ik aan het roer. Voor het eerst en laatst dat ik onze kapitein wat ontlast. Eenmaal de missie is begonnen, zullen de diepduikers zoals vaak vrijgesteld worden van nachtelijke wacht om tussen de lange en zware duiken goed te slapen. 

Ik zou gemakkelijk mijn koers kunnen volgen door naar de verfijnde instrumenten op de brug te kijken, de automatische piloot zijn werk te laten doen… Maar hoe te weerstaan aan een traditionele navigatie geleid door een klein roodachtig licht in de verte aan de horizon ? Het wordt de vuurtoren van de Middellandse Zee genoemd, maar het is geen bouwwerk van mensen, eerder dat van de vurige ingewanden van de aarde. Het is de krater van het vulkaaneiland Stromboli, in de archipel van de Eolische eilanden, ten noorden van Sicilië. Van veraf is deze flikkerende gloed nauwelijks zichtbaar, maar ze brandt al millennia.

We hebben een afspraak met de Italiaanse vulkanoloog Francesco Italiano. Hij was het die mijn duikervriend Roberto Rinaldi op het bestaan van diepe vulkanische fenomenen attent maakte… Op zijn beurt vertelde Roberto na een keer daar gedoken te hebben, me over deze ongelooflijke plek. Het zaadje was geplant. Twee jaar zijn verstreken, de tijd die nodig was om een missie te bouwen die zinvol is, dat wil zeggen, die de lokale wetenschappers kan helpen in hun onderzoek. Gewoon ‘kijken’ ben ik nooit volledig tevreden mee geweest. Onze reis moet bijdragen aan het onthullen van enkele geheimen en als mooie beelden volgen, des te beter. De schoonheid van de wereld is niet niets, maar zij is minder fascinerend dan haar mysteries.

 We zitten midden in een pandemie. De laatste G7-top werd via videovergadering gehouden. Ze zijn vol vertrouwen, zeggen ze ons, dat de wereldeconomie weer zal opbloeien zodra de vaccins beschikbaar zijn. Niet meer dan dat, alsof er geen andere lessen te trekken zijn uit een klein virus dat de mensheid op de knieën dwingt ! De staatsleiders zijn op afstand, en wij onder de hemel op de zee, op een van toeristen ontdane Middellandse Zee. Na 4 dagen navigeren en een tussenstop in Napels om Roberto op te halen, hebben we nog steeds geen enkel jacht gezien, nauwelijks een veerboot, geen enkele cruiser. Langs de hoge kliffen van Capri varen, slechts een vissersboot tegenkomend, is meer dan een privilege, het is als een reis terug in de tijd. De omgeving van dit kalkstenen kasteel verschijnt aan ons zoals ze eeuwen geleden waren, zonder bezoekers.

De zure jacuzzi’s van Panarea

Voorlopig gaan we verder op onze weg, passeren de lichten van Stromboli om later terug te keren en bereiken Panarea.  Dit eiland is een slapende vulkaan en zijn gerommel herinnert ons eraan : hier en daar zoemen natuurlijke jacuzzi’s aan de oppervlakte.

Een zwavelachtige geur stijgt op. We droppen het anker dichtbij en onze eerste duiken zullen plaatsvinden in ondiep maar zuur water! Opklimmende bellen, zoals regen die valt. Deze omgekeerde storm is zo bijtend dat de Romeinen het vroeger gebruikten als schoonmaakstation. Ze ankerden vrijwillig hun schepen boven de gordijnen van bellen zodat de zure gassen de scheepsrompen zouden schoonmaken die door de  » waterplaag  » werden aangetast, de algen die de vaart vertraagden en boorwormen die het houten scheepsbekleding aten. Vandaag zie ik nog steeds het effect van deze zuurheid op de biodiversiteit : geen kalkhoudend organisme, schelpen, koraal, bloeit in de buurt. Een onvoorzichtige zeeworm heeft de roekeloze stap gezet om zich te dicht bij de bellen te vestigen. Zijn kalkbuis lost al langzaam op. Elders zijn het de zeegrassen van de posidonia die bladeren vertonen die gebleekt zijn, als verbrand. Alleen anaerobe bacteriën, verzot op CO2 en zwavelhoudend materiaal, lijken te gedijen. Op de rotsachtige wanden vormen ze een dikke, onberispelijke viltlaag die onder de zure streling golft. Na enkele uren in deze prikkelende sfeer, keren we met geïrriteerde wangen en lippen terug naar de Victoria. Zelfs het chroom van de kranen van onze duikpakken is geoxideerd.

Deze duik net onder de oppervlakte had het effect van een test voor onze uitrusting. We gaan dus zonder materiële zorgen verder. We zijn hier voor diepe duiken op een unieke locatie genaamd de  » Vallei van de 200 vulkanen « . Het is een ontdekking gedaan door Francesco Italiano tijdens een cartografiecampagne. Langs een lichte depressie, rechtlijnig 100 meter lang en 15 meter breed, verschenen smalle en hoge schoorstenen op het scherm van zijn zijsonar, nu al meer dan 10 jaar geleden. Een lijn gelegen op een angstaanjagend perfecte as tussen Panarea en Stromboli waarvan we in de verte de rokende top zien. 

In het maérskoraal van de Valleiévan de vulkanen

Bij aankomst op de bodem, geeft de dieptemeter -78 meter aan, maar het decor herinnert aan een oceanische rug op -3.000 meter, diep in de Atlantische Oceaan. Een vreemde indruk ontstaat op deze verboden plaats, alsof de zee hier beneden aan een overmaat van activiteit stikt. Ze ademt uit, ze rochel, ze spuugt. Bovenop de smalle schoorstenen ontsnappen gas en heet water. Ze zijn gemaakt van een kristallisatie van ijzerhoudend en ferrisch materiaal dat neerslaat bij contact met het koudere diepe water. De kleuren van het decor zijn Marsachtig : rood, oker, geel… Terwijl een schoorsteen wordt opgebouwd, lijkt een andere te doven, terwijl een andere al instort.

Hier heerst grote onzekerheid, maar het onderwaterleven is zo, fragiel en vasthoudend tegelijk. Een kleine platworm, waardig als een kruipende vingerafdruk, glijdt onopgemerkt over de bladeren van de udotea, deze kleine pionieralgen, die de rode hellingen van de schoorstenen bedekken met een klein bosje, groen van hoop. Deze platworm is behoorlijk gedurfd, roest hij zich zelfs tot de top van de uitspuwers. Het is moeilijk te begrijpen wat zijn belang kan zijn om zich te verplaatsen op ijzeroxiden in zuur water dat met kooldioxide is geladen.

Het is in deze onherbergzame omgeving dat de pantopode dwaalt. Een marien geleedpotige, zijn lange poten komen samen naar een lichaam dat lijkt te ontbreken, zo extreem is het verminderd. Zo klein dat, wegens gebrek aan ruimte in zijn abdomen, een deel van zijn spijsverteringskanaal zich in zijn poten bevindt. Bij nadere beschouwing zijn 4 periscoopachtige ogen te onderscheiden bovenop een klein hoofd, waardoor deze onwaarschijnlijk creatuur enige samenhang verleent.

Rés verzamelené gegevens voor onderzoek

De contemplatie maakt plaats voor observatie. De tijd die ons rest is geheel gewijd aan de wetenschappelijke protocollen die Francesco ons heeft gevraagd. Bij elke schoorsteen wordt een thermometer in de kleine krater geduwd, een monster van heet water en een ander van gas, dan gaan we naar de volgende schoorsteen. Er zijn er 200, maar we doen er slechts een twintigtal. Een uur is al verstreken dat we op de bodem zijn, drie meer wachten ons bij het opstijgen voor decompressie. Onze monsters moeten ook decompressie ondergaan. Bij het opstijgen vermindert de druk van het water op de proefbuizen. Het gas binnenin is gevangen onder hoge druk omdat het op bijna 80 meter diepte is genomen. Het is dus belangrijk om ze elke 10 meter te ontluchten om te voorkomen dat het glas explodeert.. Uit de analyse van deze monsters zal Francesco Italiano binnenkort aantonen dat er een directe band bestaat tussen de 3 belangrijkste vulkanen van de archipel. Stromboli, de emmissies van Panarea en de Etna lijken verbonden te zijn met dezelfde enorme magmakamer.

Aan boord van de Victoria, gaat onze reis verder. We hebben de richting gevolgd die de uitlijning van de Vallei van de 200 vulkanen ons wees, en we zijn dus aan de voet van de immense Stromboli. Van zijn 900 meter hoogte bereiken ons het doffe en regelmatige geluid van de explosies evenals het licht van de rode lavabronnen. We naderen het eiland tegenover het dorp, voor een tussenstop. Na het privilege van een solitaire navigatie, komt dat van een beklimming. Niemand is al 2 jaar naar de top geweest. Onze gids is blij om het ons te vertellen : het laatste deel, dicht bij de krater, voortdurend hervormd door erupties, is nooit betreden. 

Onder de weg van het vuur van de Stromboli

Vanaf de rokende hoogten nemen we de maat van de locatie. Aan de ene kant, het dorp op eerder groene hellingen, bezaaid met enkele wijngaarden, olijf- en vijgenbomen, en aan de andere kant, de verwoeste helling. Het is de  » sciara  » (de weg van het vuur in het Arabisch) deze grote zwarte en verticale gang, geheel mineraal, waar de lavastromen, rotsen en as onophoudelijk afdalen. Het is gemakkelijk voor te stellen dat ook onder water het storten van materiaal onophoudelijk moet zijn en alles op zijn weg moet vernietigen. Maar het onderwaterleven is vasthoudender dan op het land. Ik ben benieuwd hoe het ecosysteem weer opstart bij elke nieuwe grondverschuiving. De laatste was 4 jaar geleden. Na een schok, heeft een enorme flank van de Stromboli, van 400 meter hoogte en tot een diepte van 1500 meter, zich losgemaakt van het eiland en naar de diepten gegleden. Roberto heeft daar al meer dan 30 jaar geleden gedoken en herinnert zich een prachtige rotspinnacle, als een opgestoken naald, 40 meter hoog. Dit majestueuze bouwwerk, bedekt met zeeleven, zal het daar nog steeds zijn, na al die tijd en de opeenvolgende rampen ?

De duikomstandigheden zijn problematisch. Het is verboden voor een boot om onder de sciara te stationeren. Een uitbarsting is altijd mogelijk en de gloeiend hete wolken die de helling afstormen als een lawine bij 500 °C verbruiken alles op hun pad. Een boot is niet snel genoeg om te ontsnappen als hij zich op  » de weg van het vuur  » bevindt. Onder water, paradoxaal genoeg, is het gevaar kleiner. Er is geen risico te worden verstikt door brandende gassen. Daarom is besloten de boot dichtbij de kust te laten maar ver van de sciara ; dus is het nodig om ver van de site in het water te gaan, en dan ongeveer 2 km zwemmen, langs de kust net onder de oppervlakte. Eenmaal midden in het sciara-kanaal, dan, en alleen dan, begint de afdaling naar de diepte. Met onze voortstuwers, het traject naar het kantelpunt zal ons ongeveer dertig tot veertig minuten kosten, en dan de afdaling tot 80 meter, nauwelijks een minuut extra. 

Bodem opnieuw getekés à e bij elke nieuwe éuitbarsting

Er is geen noodzaak om de afgelegde afstand te berekenen. Het landschap is plotseling veranderd. De velden van cystoseires, deze struiken van gele algen die rijk zijn aan verborgen fauna, stoppen abrupt. De overgang is brutaal ! Het is niet meer dan zwart zand en gemartelde stenen. De afdaling begint. Alles is verwoest. Ik voel dat Roberto de aanwijzingen van zijn 30 jaar oude duik niet herkent. Niet verrassend. Hier, bij elke nieuwe uitbarsting, worden de bodems opnieuw getekend. Men zou kunnen geloven op een steriele planeet te zijn als de gestalte van een zeeduivel niet zou opduiken in het antracietstof dat door onze vinnen wordt opgezweept.

De onderwaternatuur houdt nog minder van leegte dan haar aardse helft. Bij nader inzien heeft een hele reeks pioniersoorten, minuscuul bryozoa,  » mosdieren « , hun herovering begonnen. Het leven klampt zich koppig vast tussen twee catastrofes. De reusachtige Clavelinas, belvormige ongewervelden, lijken hier voldoende omstandigheden te vinden om te gedijen, ondanks de voortdurende dreiging van uitbarstingen.

Wat maakt het uit hoe onzeker het bedrijf is, een dag zal komen waarop hun werk, steeds opnieuw begonnen, alles met een organische en bonte coating bedekken, al deze minerale en monochrome fundamenten. Wat verderop is er een veld van witte gorgonen die net op tijd ontsnapt zijn, half begraven in het zwarte zand van een recente stroming. Daar wandelt een jonge hondshaai van 20 centimeter lang. Deze jonge haai, met een onzekere toekomst, symboliseert perfect dit herlevende ecosysteem.

L’onverwoestbaar spit van de Stromboli

Na enkele dagen van het maken van deze duiken en een zijsonarpas voor een beter begrip van de topografie, vinden we eindelijk de spits die Roberto’s geheugen had gemarkeerd. Het versteende lava dat het vormt, is zo hard dat het de vele uitbarstingen die de omgeving hebben verwoest, heeft doorstaan. Hij is nog steeds daar, 40 meter hoog, intact en stevig, met een bloeiender onderwaterleven, omdat het meer gespaard is gebleven. Hier zijn we aan de top van deze lavatuur, ik laat mijn metgezellen even achter, tijd om afstand te nemen en in één oogopslag deze enorme vulkanische kathedraal te omarmen. De dierlijke stad omringt het geheel is verdwenen … maar Onze Dame van de Stromboli is niet verbrand.

Terug naar de beschaving. Enkele dagen later ligt ons schip voor Napels. Drie miljoen mannen en vrouwen wonen hier tussen de zee en de vulkaan. De Napolitanen weten dat de catastrofe van Pompeii, die in het jaar 79 na Christus plaatsvond, morgen opnieuw zou kunnen gebeuren. Onbevreesd of roekeloos, aanvaarden ze deze situatie van gijzelaar van de Vesuvius, geklemd tussen water en vuur.

We zijn hier, omdat een vriend van Roberto – hij heeft er veel in Italië – op zoek is naar manieren om een vreemde formatie te verkennen en te bestuderen.  » C’het is een gat op de zeebodem « , zeggen de onderzoekers die er niet veel meer van weten en die talrijk zijn gekomen om onze duik bij te wonen. Iedereen hoopt op de monsters en gegevens die relevant zijn voor zijn vakgebied : stukken rots, sediment voor de vulkanologen en geologen, opnamen van temperatuur, zuurgraad, stromingen en lichtintensiteit voor de oceanografen, en waarom niet levensmonsters, als die er zijn, voor de biologen.

Een kloof in de baai van Napels 

Zeggen dat deze duik aantrekkelijk is, zou liegen zijn. Er is niets dat uitnodigend kan zijn : het water is groen, troebel, koud. Wat betreft de bodem, het is vlak, modderig, bezaaid met afval afkomstig uit de nabije metropool. We zijn in de baai van Napels, op minder dan een mijl van de kust. Er is niets te zien, maar er is een nieuwsgierigheid te bevredigen. Is het echt mogelijk dat, op een bodem die overal plat en zacht is, zich de ingang van een verticale, rotsachtige grot bevindt waarvan geen enkel instrument de bodem heeft kunnen peilen ? De vissers vertellen een legende, een  » mond  » op de bodem van de baai die netten, lijnen, vallen opslokt. Wat ze hier in het water steken, keert niet altijd terug.

Daarom zijn we al enkele uren na onze aankomst in het water. Inderdaad, bij het naderen van het aangegeven punt, in de donkere mist die onze lampen tevergeefs proberen te doorboren, lijken vislijnen en nettenresten naar één punt te convergeren, waar wij ons ook naartoe begeven. Plotseling, de rand van de « mond ». De zachte modder maakt plaats voor een zwarte rots. Ik heb het gevoel aan de rand van een put te staan. Het water is te troebel om de volledige omtrek te zien, maar gezien de kromming kun je je een grote put voorstellen, waarschijnlijk met een diameter van meer dan 10 meter. Mijn dieptemeter geeft al 50 meter aan wanneer we in het zwarte gat duiken. Het is een bijna perfecte cilinder. We zinken langzaam. Eerste verrassing, het water is er helderder dan buiten. 55, 60, 65, 70 meter worden weergegeven… Men zou kunnen denken dat deze gigantische put vroeg of laat kleiner zal worden en dan volledig afgesloten zal raken, maar het tegenovergestelde gebeurt. Op 75 meter is het geen put meer, maar een kloof die zich voor ons opent. Zo groot dat de bundel van onze lampen in het donker verloren gaat zonder een wand te kunnen raken. De afdaling gaat verder: 80, 85, 90, 96 meter… Eindelijk de bodem, bezaaid met vissersmateriaal. Als we omhoog kijken, zien we nog steeds een klein groen schijnsel, dat van de grote toegangsschacht die een klein muizengaatje is geworden.

Een duikéonder de zeebodem

Op 96 meter hebben we niet veel tijd. Zodra de meetinstrumenten goed zijn geïnstalleerd – ze blijven daar zes maanden – wordt besloten niet terug te keren naar het kleine groene licht, maar te proberen de wanden van de kloof te vinden. We hebben een aanzienlijk voordeel omdat een van onze voortstuwers is uitgerust met een sonar die ons gebrek aan zicht compenseert. Hij informeert ons dat de wanden zich binnen een straal van 25 meter om ons heen bevinden. We bevinden ons dus in het midden van een enorme cirkelvormige kamer. Het beeld van de holte begint zich in onze gedachten te vormen. De grot lijkt op een enorme wijnkaraf. Een lange smalle hals en vervolgens, zonder overgang, een ruime kelk. Het is waarschijnlijk een oude magmakamer die van zijn lava is leeggehaald en die vroeg of laat in zichzelf zal instorten, waardoor een soort kleine tsunami ontstaat die de stranden van Napels zachtjes zal likken.

Intussen is er een ecosysteem ontstaan aan de binnenkant. De wanden, die we eindelijk hebben bereikt, zijn bedekt met kleine filtervoedende ongewervelden en bevolkt door zeldzame schaaldieren met lange klauwen. Onder al deze bedreigde organismen bevindt zich een uiterst zeldzame soort, pas eind 20e eeuw beschreven in een andere grot in de Middellandse Zee, de vleesetende spons! Hoewel de naam angstaanjagend klinkt, is de verschijning minder imponerend, een smetteloze witte gedaante die lijkt op een eenvoudige miniatuurbottelborstel. Zijn haken houden de kleine schaaldieren vast die te dichtbij komen, en vervolgens groeit het weefsel van de spons rond de prooi totdat het volledig is opgeslorpt. Geen bliksemaanval, geen gewelddadige strijd, maar een eenvoudige en langzame assimilatie van het ene wezen door het andere, binnen enkele dagen.

De opstijging begint eindelijk. Wat een vreemde sensatie! We hebben niet duikend naar de zeebodem, maar eerder sous de zeebodem. We hebben een duik genomen binnen een duik. Een diepte binnen de diepte… Aanvankelijk was de wil er niet. Maar toch keren we de volgende dagen nog drie keer terug en maken we meerdere duiken van meer dan 4 uur per keer. Het vergt tijd om de onmerkbare predatie van de vleesetende spons te observeren… De enkele verzamelde exemplaren leren ons, enkele maanden later, dat het een nieuwe soort is voor de wetenschap en dat die nog steeds beschreven wordt. Nogmaals, het exotische en onbekende waren niet ver weg, en het plezier van ontdekken was des te groter.

Een Méediterrée d’een andere tijd

Drie weken zijn verstreken en de Victoria verlaat het zuiden van Italië om zijn noordwestelijke koers richting Corsica te hervatten. Nog steeds geen andere boten aan de horizon, behalve enkele zeldzame vissersboten. We varen over een Middellandse Zee uit een andere tijd en dat stoort ons helemaal niet. Ik kan me niet herinneren zoveel dolfijnen te hebben gezien als dit bijzondere jaar. Vrienden onder de vissers vertelden me dat zij hun beste vangsten in decennia hadden gedaan. Men zegt vaak dat de natuur fragiel is, maar deze reis heeft mijn ogen geopend voor de neerbuigendheid van die uitdrukking: de natuur is niet fragiel. Het is zelfs het tegenovergestelde! Hoewel ze wordt aangevallen en gekwetst, minachtend en verkleind, houdt ze vol, ze verzet zich, ze wacht op haar kans. Bij de eerste vermindering van menselijke onrust neemt de natuur zonder aarzeling haar rechten terug. Drie weken aan de voet van vulkanen die beschavingen vernietigen, hebben ons getoond hoe kwetsbaar wij zijn. De natuur is niet fragiel, wij zijn dat… Slechte hardlopers, slechte zwemmers, gedoemd te verdwijnen als onze antibiotica, onze supermarkten en onze snelle verbindingen zouden verdwijnen. Het is voldoende dat de aarde eenvoudigweg begint te hoesten om ons eraan te herinneren hoe onbeduidend we zijn. Een klein vulkanisch niesje, niets voor de planeet, en het is een apocalyps voor ons: explosies, gloeiwolken, tsunami’s. Onze grote beschavingen zijn kleine kaartenhuizen.

Beter dan via videoconferentie of in grote hotels over de hele wereld, zouden de G7-toppen gehouden moeten worden aan de voet van deze actieve vulkanen. Niet in de hoop dat onze arrogante leiders zullen verdwijnen in een lavastroom, maar om hen bewust te maken van hun kwetsbaarheid, net als die van de hele mensheid, om hun macht te relativeren, die zo onbeduidend is in vergelijking met deze kolossale krachten. Als de schoonheid van de wereld hen niet langer ontroert, als de verschrikkingen hen niet langer verontwaardigen, laten we hopen dat de demonstratie van de almacht van Moeder Natuur hen de les van nederigheid en respect geeft die ze zo vaak missen.

Tekst en foto’s Laurent Ballesta