Het begrip juridische verantwoordelijkheid kan een bron van bezorgdheid zijn voor duikers, en nog meer voor instructeurs en leiders van structuren. Toch is het alomtegenwoordig in ons dagelijks leven, of het nu gaat om autorijden, op het werk of in onze sportactiviteiten. Bij duiken brengen de specifieke risico’s en regelgeving ons ertoe er bewuster over na te denken.
Velen zoeken een absolute garantie: « Hoe kun je er zeker van zijn dat je nooit verantwoordelijk wordt gehouden? » Helaas is hier geen eenvoudig antwoord op. Gemoedsrust gaat gepaard met een goed begrip van het begrip verantwoordelijkheid.
Over Welke Verantwoordelijkheid Spreken We?
Verantwoordelijkheid wordt gedefinieerd als « de plicht om rekenschap af te leggen over zijn daden ». Er zijn verschillende soorten: strafrechtelijk, civiel, administratief, disciplinair. We zullen ons concentreren op de eerste twee.
De Strafrechtelijke Verantwoordelijkheid
Strafrechtelijke verantwoordelijkheid houdt in dat men rekenschap aflegt voor daden die door de wet als strafbare feiten zijn gedefinieerd, met voorziene sancties. Het strafbare feit kan opzettelijk zijn (moord, diefstal…) of onopzettelijk (verwondingen, doodslag…).
Bij duiken zijn onopzettelijke verwondingen en doodslag de meest voorkomende voor de rechtbank. De vervolgingen zijn vaak gericht tegen duikleiders, gidsen van duikgroepen en soms clubleiders, die als indirecte daders worden beschouwd. Zij hebben de schade niet direct veroorzaakt, maar hebben mogelijk een gevaarlijke situatie gecreëerd of daaraan bijgedragen, of hebben niet de nodige maatregelen getroffen om deze te vermijden.
De strafrechtelijke verantwoordelijkheid is betrokken indien aangetoond wordt:
- Een opzettelijke schending van een voorzorgs- of veiligheidsverplichting voorzien door de wet of regelgeving.
- Een kennelijke fout waarbij anderen worden blootgesteld aan een risico van bijzondere ernst dat de dader niet kon negeren.
Strafrechtelijke verantwoordelijkheid is niet verzekerbaar, omdat het een sanctie inhoudt (boete, gevangenisstraf) en niet het herstel van schade.
Bewuste Blootstelling van Anderen aan Gevaar
« Bewuste blootstelling van anderen aan gevaar » is de opzettelijke schending van een veiligheidsregel waardoor een persoon direct wordt blootgesteld aan een onmiddellijk risico van de dood, verminking of blijvende invaliditeit. Het strafbare feit is zelfs als het risico zich niet realiseert.
Bijvoorbeeld, een instructeur die een proefduik uitvoert voorbij 6 meter, de maximaal toegestane diepte volgens de sportcode, pleegt een overtreding. Hij stelt de proefduiker mogelijk bloot aan een ongeluk. Andere voorbeelden zijn: een proefduik met meerdere personen tegelijk uitvoeren, een proefduik in de natuur uitvoeren als niveau 4 (buiten bevoegdheden), de maximale diepte overschrijden met begeleide duikers, of meer duikers begeleiden dan de regelgeving toestaat.
De Civiele Aansprakelijkheid (CA)
De civiele aansprakelijkheid (CA) is de verplichting om schade aan derden te vergoeden. De vergoeding is financieel, meestal gedekt door een verzekering indien er een contract is afgesloten en de feiten niet zijn uitgesloten.
Om de CA te betrekken, is een schade (materieel, lichaamslijk, moreel), een fout (of verdenking van een fout), en een oorzakelijk verband tussen de fout en de schade nodig.
Er zijn twee soorten CA:
- Contractuele CA
- Delictuele CA (opzettelijke fout) of quasi-delictuele CA (onopzettelijke fout).
Contractuele CA
In de wet is een contract een « wilsovereenkomst tussen twee of meer personen », schriftelijk of niet, gratis of tegen betaling, die verplichtingen aangaat.
Elke duikdienst (introductie, proefduik, opleiding, verkenning) is een « contract », zelfs in een verenigingskader.
De duikstructuur heeft verplichtingen:
- Veiligheidsplicht.
- Informatieplicht over de vereiste capaciteiten, vooral voor onervaren duikers. Het ontbreken van theoretische cursussen, die essentieel zijn om risico’s te voorspellen, kan hierin vallen.
- Informatieplicht over de verzekeringen: weergave van de samenvatting van het contract, belang van een individuele verzekering.
Delictuele en Quasi-Delictuele CA
Deze CA kan betrokken worden voor een schade veroorzaakt:
- Direct, opzettelijk of niet (CA door eigen daad).
- Door middel van een zaak (CA door zaken).
- Door degenen voor wie men moet instaan (CA door anderen).
De Theorie van « Aanvaard Risico »
De « theorie van risico-aanvaarding » stelt dat iemand die een risicovolle activiteit aangaat ook de consequenties moet aanvaarden. Deze is tegenwoordig door de jurisprudentie grotendeels verworpen binnen het kader van vrije tijd.
De Middelenverplichting
Om aansprakelijkheid te vermijden, moet men voldoen aan de middelenverplichting, wat betekent dat men moet bewijzen dat alle noodzakelijke middelen zijn ingezet om een incident of ongeval te voorkomen, bovenop de regelgeving: goede staat van het materiaal, rekening houdend met het werkelijke niveau van de duikers, aanpassing aan de duikomstandigheden.
Tot Slot
Het kennen en naleven van de regelgeving, en een « redelijk » gedrag aannemen, zijn essentieel om de risico’s van aansprakelijkheid te minimaliseren.